CÁI CHẾT – TÀI SẢN DUY NHẤT MÀ CON NGƯỜI SỞ HỮU

Vào lúc 18h00 ngày 3/9/2019 tại thư viện Trung tâm Văn hóa Pháp Hà Nội đã diễn ra buổi tọa đàm mang tên Cái chết – Tài sản duy nhất mà con người sở hữu nhân dịp ra mắt bản dịch tiếng Việt tác phẩm Chết chịu của nhà văn Louis-Ferninand Céline. Tọa đàm có sự tham gia của các diễn giả : Nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên; tiến sĩ Phùng Ngọc Kiên và dịch giả Dương Tường và được tổ chức bởi L’Espace và Công ty cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam.

Về tọa đàm

Dịch giả Dương Tường giới thiệu tác phẩm Chết chịu của Louis-Ferdinand Céline, một trong những cái tên lớn nhất của văn học Pháp thế kỷ XX, đồng thời chia sẻ với độc giả những khó khăn, thử thách khi dịch cuốn sách được xem như “cách tân của văn chương Pháp thế kỷ XX” khi nó phá vỡ mọi quy tắc cú pháp truyền thống.

Bên cạnh nội dung xoay quanh tác phẩm Chết chịu, buổi tọa đàm cũng là dịp để các độc giả và bạn bè thân thiết cùng gặp gỡ dịch giả Dương Tường trước khi ông “rửa tay gác kiếm” khép lại chặng đường cần mẫn của một “người chuyển ngữ” thành công các đại tác phẩm, cùng nhiều tác phẩm lớn nhỏ khác của văn học phương Tây phục vụ độc giả Việt Nam nhiều thế hệ.


Về tác phẩm

Chết chịu (Mort à crédit) là những hồi tưởng của bác sĩ Ferdinand Bardamu về những năm tháng thơ ấu của mình trong một gia đình tư sản nhỏ vào khoảng những năm 1990. Thời thơ ấu của Ferdinand gắn liền với những lời trách móc cay đắng của cha mẹ, việc học của anh là một chuỗi những thất bại. Một cuộc đời tưởng chừng như đã vô vọng bỗng dưng sang trang mới nhờ cuộc gặp gỡ định mệnh với một nhà phát minh lập dị…

Chết chịu là một triết lý sống được tác giả nhắc đến trong tác phẩm. Sống thì là đi xuống mãi, nhưng chết, ngay cả chết, cũng không phải là giải thoát, làm gì có giải thoát hay cứu rỗi gì khi mà ta đã chết. Chỉ có chết mới tạo ra lòng tin (crédit), có lòng tin thì mới được phép “mua chịu”, “mua trả góp”. Tài sản duy nhất mà con người sở hữu chính là cái chết.

Đọc Chết chịu để thẩm và để thấu một câu chuyện không đầu không cuối, một tiếng kêu hận thù và tuyệt vọng, một Paris đầu thế kỷ XX đầy biến động trước những tiến bộ khoa học, nơi mỗi người dân phải đấu tranh để kiếm sống, để tồn tại…

Về tác giả Louis-Ferdinand Céline (Céline)

Sinh ngày 27 tháng Năm 1894, tại Courbevoie, Louis Ferdinand Destouches, sau này trở thành Louis-Ferdinand Céline, xuất thân từ một gia đình tiểu thương. Ông trưởng thành tại Paris, theo học các trường công. Bên cạnh học hành, ông còn làm cùng lúc nhiều việc vặt khác nhau. Năm 18 tuổi, trong lúc bốc đồng, ông đã đăng ký nhập ngũ. Hai năm sau, Thế Chiến I bùng nổ. Trong các truyện ngắn của mình, ông kể lại trải nghiệm ấy với nhiều cay đắng và tất cả đọng lại trong ông chỉ là cảm giác bi quan nặng nề. Bị thương ở cánh tay, ông được phục viên và quay về đảm nhận nhiều công việc hành chính, thoạt tiên ở Luân Đôn rồi kế đó ở Cameroun. Trở về Pháp năm 1918, ông bắt đầu theo học ngành Y. Ông lấy con gái Hiệu trưởng trường Y nơi ông học và có một người con. Trong những năm tiếp theo, ông còn đảm đương nhiều chức vụ, thường là với tư cách tự do. Năm 1926, ông điên cuồng phải lòng Elizabeth Craig, một nữ vũ công người Mỹ. Mối quan hệ giữa họ kéo dài bảy năm, nhưng Louis-Ferdinand Céline vẫn mê đắm người phụ nữ trẻ ấy suốt một thời gian dài sau khi họ chia tay.

 

Các tác phẩm của Louis-Ferdinand Céline

Quãng thời gian đó, thực chất Céline đã viết được một thời gian, chủ yếu là các vở kịch, nhiều vở trong số đó chưa bao giờ được xuất bản. Năm 1932 ra mắt cuốn tiểu thuyết đầu tay của ông, Du hành đến tận cùng đêm tối. Tác phẩm lập tức gây xôn xao và bán chạy. Tiếp đó, năm 1936, là Chết chịu. Kể từ lúc này, Céline bắt đầu viết đều tay: ông xuất bản Bagatelles pour un massacre (tạm dịch: Những tiểu tiết trong một vụ tàn sát), L’école des cadavres (tạm dịch: Trường học các xác chết) và Les beaux draps (tạm dịch: Những tấm ga đẹp). Các tác phẩm ông viết được chào đón nhờ chất lượng văn chương đỉnh cao, đặc biệt với việc thường xuyên sử dụng ngôn ngữ nói. Tuy nhiên, thái độ bài Do Thái cùng sự phân biệt chủng tộc mà ông nhắc đến trong các tác phẩm đả kích đã làm hoen ố danh tiếng của ông. Trong thời kỳ Chiếm đóng, ông cho xuất bản nhiều bài báo khủng khiếp chống lại người Do Thái. Giai đoạn Giải phóng, ông bị lưu đày sang Đức rồi Đan Mạch. Khi trở về Pháp, ông thoát án tù nhờ danh hiệu thương binh có được năm 1914. Ông qua đời tại nhà mình ở Meudo, ngày 1 tháng Bảy năm 1961.

Về dịch giả Dương Tường

Cuốn sách được dịch sang tiếng Việt bởi dịch giả Dương Tường, người đã dành gần 60 năm cuộc đời cho nghề biên dịch. Buổi tọa đàm sẽ là dịp để dịch giả Dương Tường chia sẻ với độc giả những khó khăn, thử thách khi dịch cuốn sách được xem như là “cách tân của văn chương Pháp thế kỷ XX” khi nó phá vỡ mọi quy tắc cú pháp truyền thống.

 

Cơ thể và trí óc nào cũng tàn lụi, không ai có thể thắng được cái chết. Tôi hay ví von, dịch được một tác phẩm như leo qua một ngọn núi. Nhưng rồi, khi chinh phục xong, tôi biết trước mắt mình còn nhiều đồi núi khác. Cuộc sống với tôi đơn giản là tự biết cách bằng lòng với những gì mình có.

Dịch giả Dương Tường tên thật là Trần Dương Tường, sinh năm 1932 tại Nam Định. Năm 1955, Dương Tường giải ngũ về Hà Nội sinh sống. Ngày ngày ông vào các cửa hàng sách cũ ở phố Bà Triệu, phố Sinh Từ, phố Sơn Tây… xục xạo tìm sách. Ông tiếp tục tự học ở thư viện, có bao nhiêu thời giờ rảnh ông đều “vùi đầu” ở thư viện để đọc sách. Có thể nói thư viện đã là trường đại học và ông là một sinh viên ưu tú nhất do trường đại học này đào tạo nên. Một Dương Tường uyên bác của ngày hôm nay.

Ông là một nghệ sĩ đa tài, người ta biết đến ông với nhiều vai trò: dịch giả, nhà thơ, phóng viên, nhà phê bình nghệ thuật, sân khấu, văn học, âm nhạc, điện ảnh…

Nhắc đến các tác phẩm do Dương Tường dịch đã được xuất bản thì phải kể tới những “đại tác phẩm” như  Lolita (Vladimir Nabokov), Anna Karenina (Lev Tolstoy), Đồi gió hú (Emily Brontë), Kafka bên bờ biển (Haruki Murakami), Phố những cửa hiệu u tối (Patrick Mondiano), Bên phía nhà SwanDưới bóng những cô gái đương hoa (Marcel Proust)… và mới đây nhất là tác phẩm Chết chịu của Louis-Ferdinand Céline.

Một số nhận xét của báo chí và các nhà phê bình dành cho Chết chịu

– “Có (hoặc chưa có, ngày mai sẽ có) một vụ Céline (Louis-Ferdinand). Người ta ủng hộ hoặc phản đối Chết chịu, cũng như cách đây vài năm từng ủng hộ hoặc phản đối Du hành đến tận cùng đêm tối. Dù ủng hộ hay phản đối thì cũng đều dữ dội như nhau. Không có lưng chừng ở giữa. Louis-Ferdinand Céline không làm gì lưng chừng hết: ông hoặc làm bạn xúc động hoặc khiến bạn phát chán. Ta vẫn chưa đấu tranh cho ông (ý tôi là cho tác phẩm của ông), nhưng có thể an tâm là ta sắp làm điều đó.

Những trang viết táo bạo nhất trong Chết chịu là của một nghệ sĩ, một nghệ sĩ chân thành. Dĩ nhiên, tôi dự kiến những phản ứng dữ dội từ phía công chúng (hoặc từ một phần công chúng): mỗi lần động chạm tới lĩnh vực tình cảm và các vấn đề tình dục là một lần ta nhận thấy xảy đến những phản ứng khủng khiếp. Như trường hợp Quán rượu, trường hợp của Baudelaire, hay đừng quên cả trường hợp của Proust chẳng hạn. Nhưng biết làm gì đây? Hậu thế sẽ đánh giá mọi điều và mọi giá trị. Tôi thì tôi có niềm tin vào Louis-Ferdinand Céline…” – Pierre Langers, Khi Céline bực tức… Ngài Denoël đã nói với chúng ta…, Toute l’édition, ngày 23 tháng Năm 1936.

– “Bảy trăm trang khá dày đặc, chậm rãi, từ từ, và khắc nghiệt rơi xuống đầu ta; bảy trăm trang thực tế nắm bắt được ở ngưỡng cửa ác mộng, ta bước từ đó ra không khỏi loạng choạng và buồn nôn. Từ những khía cạnh khác nhau, ta yêu cầu cuốn tiểu thuyết, bằng những lý do chính đáng, phải trở về với thực tế tầm thường! Có thể nói, ông Céline, với khiếu hài hước dữ dội, đã tự nhủ: Chờ chút, các bạn hữu, tôi sẽ cho các bạn nhúng mũi vào những thực tế tầm thường, và các bạn sẽ lại nói cho tôi những thực tế tầm thường mới mẻ khác! Gạt sang bên một số sáng tạo của một thi sĩ kỳ lạ, người không hề coi thường giai đoạn lố lăng và khủng khiếp, ông Céline chính là Marat của loại hình tiểu thuyết này, người lục tìm các thực tế của cuộc sinh tồn thường nhật xám xịt, với sự ám ảnh gần như bệnh hoạn, và phát hiện ra ở đó một đại dương dâm đãng và ghê tởm.

Du hành đến tận cùng đêm tối là trang sử thi về sự bám riết dai dẳng, còn Chết chịu là trang sử thi kinh khiếp về sự buồn nôn và ghê tởm.” – Gabriel Brunet, Trường hợp Céline, tuần báo Je suis partout, 6 tháng Sáu 1936.

– “Đây là một cuốn sách khủng khiếp. Quả vậy, ở đó không có chỗ dành cho nhà phê bình. Ở đó không có chỗ cho bất cứ điều gì hết. Tôi không thấy khả năng cho những biện pháp lưng chừng, cũng không thấy khả năng cho những dè dặt mà người thì đưa ra để phản đối hình thức tác phẩm, kẻ thì đưa ra để phản đối cái “phông” của nó – những người khác nữa, rốt cuộc, lại đưa ra để phản đối một sự bất nhất giữa hình thức và tinh thần, điều này chứng tỏ tác phẩm có thể được diễn đạt khác đi, với một cú pháp đúng, v.v. Chết chịu là một khối, một khối hiện diện khổng lồ, không có bất cứ kẽ nứt nào cho những sự tinh tế “trí tuệ” vô thức nhất của chúng ta, ơn Chúa, đó cũng là điều gạt bỏ sang bên những kẻ mà tâm trí đầy mánh khóe mưu mẹo hơn là nắm bắt sát sườn cuộc sống

Chưa bao giờ ngôn ngữ nói, sự ứng tác của cơ quan thanh quản lại được hiện thực đến vậy, nhờ vào Céline. Hết sức lưu loát, hết sức buông tuồng!” – Yanette Délétang-Tardif, Chết chịu của L.-F. Céline, tạp chí Les cahiers du sud, tháng Bảy 1936

– “Tác phẩm mang vẻ tục tĩu nổi tiếng, nhưng tôi không hề thấy khó chịu vì đó là một vẻ tục tĩu có thẩm mỹ. Và có lẽ cuộc tranh luận nên bắt đầu từ chính chỗ này.

Ở những trang cuối tác phẩm, Céline viết rằng: “Tôi thích kể chuyện dông dài hơn. Tôi sẽ kể những chuyện khiến họ phải trở lại từ bốn phương trời cốt để giết tôi.” Céline cứ ngoa ngôn. Chẳng bao giờ người ta muốn giết những người nói ra sự thật. Và Céline cũng như bao người khác: ông chỉ vờ như nói ra sự thật. Nhưng ông nói dối. Những người tử tế sẽ mua sách của ông. Và người ta sẽ không giết ông.” – Paul Nizan, Viết cho năm mươi năm ra đời chủ nghĩa biểu tượng, báo L’Humanité ngày 15 tháng Bảy 1936.

– “Cuốn sách giận dữ, la thét, tuôn trào ồ ạt, gây ấn tượng mạnh mẽ này, ta chẳng bao giờ cân đong đo đếm nổi. Đó là một tác phẩm của Sa tăng, nếu thực sự địa ngục chỉ là sự tước đoạt hy vọng. Đó là một tiếng “không!” quyết liệt trước mọi câu hỏi mà cuộc sống đặt ra.

Céline, từ nay, ông có thể nói và làm tất cả những gì ông muốn. Ông đã mang lại cho nỗi tuyệt vọng người một tiếng nói. Một tiếng nói không bao giờ câm lặng nữa.” – Pierre Scize, Những ai không thích Céline, Le merle blanc, ngày 19 tháng Chín 1936.

– “Với tôi, Chết chịu là cuốn sách quan trọng nhất thế kỷ này. Bởi lẽ nó chứa đựng toàn bộ nỗi trầm uất của con người. Bên cạnh tiếng kêu của Céline, tôi còn thốt ra cả cả những lời than van của con chó con muốn đi tè. Nhà văn đã đưa đẩy qua lại lời kêu than của mình! Lời kêu than ấy đến nay vẫn còn nguyên vẹn, lơ lửng phía trên đầu chúng ta. Chúng ta chẳng thể làm gì chạm tới nó. Đó là toàn bộ nỗi thống khổ của cuộc sống, toàn bộ nỗi u sầu, toàn bộ cái chết. Mọi thứ ngập tràn tình yêu, ngập tràn lòng thương hại, ngập tràn giận dữ, ngập tràn chớp lóe, những bàn tay chìa ra, những nắm đấm giơ lên, những bàn tay chìa ra biến thành những nắm đấm. Và tràn ngập cả nỗi tuyệt vọng. Bởi nỗi tuyệt vọng, đó chính là cuộc sống. Nhà văn biết rõ điều đó.” – Frédéric Dard, Je le jure. Paris: Stock, 1975

Catégories : Tọa đàm