Bộ máy hành chính Việt Nam ở thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX

Vào tối ngày 12/6 vừa qua tại Hội trường Trung tâm Văn hoá Pháp Hà Nội – L’Espace đã diễn ra buổi toạ đàm “Bộ máy hành chính Việt Nam (thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX)” nhân dịp ra mắt tác phẩm Quan và lại ở miền Bắc Việt Nam – một bộ máy hành chính trước thử thách (1820-1918) của tác giả Emmanuel Poisson với sự tham gia của Thạc sĩ Lê Huy Hoàng và Biên tập viên Thạc sĩ Đào Lê Tiến Sỹ.

Quan và lại ở miền Bắc Việt Nam – một bộ máy hành chính trước thử thách (1820 – 1918) là công trình nghiên cứu của Emmanuel Poison về nhà nước và bộ máy hành chính Việt Nam thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Cuốn sách xới lại các vấn đề đã được mặc nhiên thừa nhận, chất vấn những định kiến tưởng chừng đã ổn thỏa, nhằm tìm hiểu cuộc cải cách chế độ quan trường và chứng minh tính tiên tiến năng động của hệ thống quản lý đó. Hàng loạt câu hỏi liên quan đến cấu trúc và sự vận hành của bộ máy quan lại, những cách thức tuyển chọn quan lại, mối quan hệ giữa nền hành chính và người dân, giữa chính quyền trung tâm và các vùng ngoại vi,… được tác giả đặt ra và giải quyết tỉ mỉ, thận trọng và khách quan.

Dựa trên khối tư liệu phong phú và đồ sộ, gồm 1272 bản lý lịch của các quan và lại viên, các báo cáo của công sứ, thống sứ Bắc kỳ, các thư từ trao đổi giữa các quan tỉnh, phủ và huyện, các biên bản xử án, đề thi sát hạch…, từ các nguồn chữ Pháp, chữ Hán, chữ Nôm và chữ quốc ngữ, công trình nghiên cứu của Emmanuel Poisson là không thể thiếu cho những ai muốn tìm hiểu về giai đoạn chuyển tiếp từ độc lập sang thuộc địa của lịch sử Việt Nam.

Một số hình ảnh tại buổi hội thảo tối 12/6

Một số trích đoạn:

“[…] Cách kiểm tra tốt nhất việc bổ dụng quan lại là tăng cường cơ chế kiểm soát việc suy cử, thắt chặt việc nâng bậc và cải cách việc học. Dựa vào suy cử tất nhiên là một biện pháp để đa dạng hóa cách tuyển dụng nhưng nó có nguy cơ làm xuất hiện những phe đảng tranh giành với nhà nước có thể làm lung lay uy tín của nhà vua. Để ngăn ngừa sự phát triển của hệ thống “người nhà” dựa trên đặc ân và hiện tượng gia đình trị, cũng như ngăn cản việc tuyển dụng theo hàng tỉnh, người ‘chủ’ buộc phải chịu trách nhiệm về người mình tiến cử. Năm 1879, một sắc dụ của vua đã thay đổi quy trình. Khi người phạm lỗi thừa nhận có sơ suất hay tham nhũng, thì phải phân biệt hai trường hợp: hoặc người chủ rõ ràng là chuyện cá nhân, và như trước kia, y bị cách chức và giáng hai trật; hoặc việc biểu hiện là tập thể, có nghĩa là của tất cả các quan tỉnh hay quan huyện, và toàn bộ nhân sự bị giáng hai trật nhưng lưu nhiệm. […]”

Một số hình ảnh tại buổi hội thảo tối 12/6

“[…] Cải thiện việc tuyển dụng không thể tách rời khỏi sự hoàn thiện quy trình khảo sát và theo dõi việc thăng quan tiến chức. Nếu từ năm 1147, Lý Anh Tông đã ra lệnh xét công trạng các quan, thì cuộc cải cách của Lê Thánh Tông mới xác định rõ ràng và có hệ thống các quy tắc khảo sát: trưởng quan tấu trình ba năm một lần đánh giá quan viên dưới quyền cai quản; tiêu chuẩn đánh giá tư cách quan viên và công việc của họ (vô tư, chính trực, có lòng thương dân, có hiệu lực trong việc mộ binh, thu thuế, dân trong hạt ổn định). Tiếp đấy, đặt ra hệ thống khảo công như năm 1501 đưa ra ba bậc – thượng, trung, hạ – nhưng những thay đổi có ý nghĩa chỉ xuất hiện từ thế kỷ XIX, khi sự đánh giá mang tính định lượng: hoàn thành việc thuế khóa (số thuế thu được), số binh chiêu mộ và giải quyết nhanh chóng các án từ đều được tính toán. Người ta còn đánh giá hiệu quả trong việc trấn áp giặc giã cũng như khả năng khuyến khích khẩn hoang. Vả lại nhà chức trách thuộc địa cũng làm theo khuôn mẫu của hoàng triều để xét công trạng và theo dõi quan viên. Những nhận xét cá nhân của các quan công sứ cũng giống như vậy về hình thức: lý lịch (ngày tháng bổ nhiệm về cấp bậc và chức vụ), kỷ luật (có bị phạt không), tưởng thưởng, đánh giá khả năng cá nhân, đánh giá định lượng về khả năng theo những tiêu chí rất gần với giai đoạn trước đó. […]”

Một số hình ảnh tại buổi hội thảo tối 12/6

Tiến sĩ Emmanuel Poisson hiện là Giáo sư Lịch sử Việt Nam tại Đại học Paris 7 – Denis Diderot. Ông từng làm việc với tư cách thành viên Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội. Trong thời gian sáu năm (1995 – 2001), ông đã tiếp xúc với nhiều nguồn tài liệu phong phú để chuẩn bị cho việc biên soạn công trình này. Năm 2013, ông đồng tổ chức triển lãm Hà Nội hình màu – Từ Kho Lưu trữ Toàn cầu (1914-1917).