“Le petit pot de l’Espace” và vài trải nghiệm riêng về hợp tác văn hóa Pháp-Việt

Chuyện hợp tác văn hóa Pháp-Việt là công việc chung, to tát, nhưng lại được tiến hành qua những cá nhân cụ thể, với tính nết để nhớ hay để quên, với nét mặt và dáng người trộn không lẫn, để có những kết quả sờ nắn được.

Trải nghiệm hợp tác văn hóa Pháp-Việt của riêng tôi gói lại ở sự giúp đỡ tận tình của Trung tâm văn hóa Pháp tại Hà Nội L’Espace với nhóm Cánh Buồm. Và trong việc này, tôi sẽ không bao giờ quên các ông Giám đốc hai nhiệm kỳ cùng tên là Patrick (Patrick Michel và Patrick Girard) và ông giám đốc đương nhiệm Emmanuel Labrande cùng cô trợ lý Minh Nguyệt.

Trước “thời” Patrick Michel, khi Alliance Francaise còn ở chung với trường Mỹ thuật ở Yết Kiêu, tôi có nhận được lời mời của ông giám đốc Brickman “đến đọc sách của thư viện chúng tôi”, nhưng cũng chưa có dịp qua.

Đến nhiệm kỳ ông Pelletan, việc thăm viếng có nhiều hơn một chút. Ông Pelletan thích thăm hỏi công việc đang làm. Có lần vào năm 2000 tôi khoe mới in xong cuốn tiểu luận Công nghệ dạy Văn, thế là ông Pelletan giơ ngay hai tay ra “đến giới thiệu tại Alliance đi…” Và ông tận tình tổ chức cho tôi trình bày trước một cử tọa không đông lắm, nhưng ấm áp.

Tôi còn nhớ hôm đó trời rét, tôi mặc áo bông, vào phòng thì ấm quá, nên cởi áo ra… Xong buổi họp, tất cả ra về, ông Pelletan đi tìm tôi và trao cho cái áo bông không mới lắm. Một con người ấm áp có trái tim nhạy cảm, tội nghiệp, ông qua đời sớm vì bệnh tim, ở nơi xa, mà tôi không tới nói lời vĩnh biệt được.

Patrick Michel và nhóm Cánh Buồm

Bẵng đi, nhiều việc quá, và chỉ đến cuối năm 2009 tôi mới nghĩ đến Trung tâm văn hóa Pháp, khi đó đã đổi tên L’Espace và dọn về trụ sở 24 Tràng Tiền.

Sao lại nghĩ đến địa chỉ văn hóa này?

Sự giản dị, giản dị vì chân thành, sự tin cậy của chốn này.

Năm 2000, khi giới thiệu sách do ông Pelletan tổ chức, tôi phải viết một vài dòng tự giới thiệu. Một giọng điện thoại rất sang trọng từ Hội nhà văn đã gọi tôi căn vặn “anh được giải thưởng truyện ngắn khi nào?” Và thế là lại phải giải trình dài dòng, trong khi ông Pelletan hoàn toàn tin cậy mình, vào hội nghị giới thiệu nhẹ nhõm một người bạn nhà văn, dịch giả, nhà sư phạm… còn với Hội nhà văn tôi không được kể là nhà văn vì không vào Hội.

Năm 2009, ông giám đốc Patrick Michel giúp nhóm Cánh Buồm ra mắt trong hội thảo mang tên Hiểu Trẻ em – Dạy Trẻ em, khán giả ngồi đông nghẹt hội trường lớn 24 Tràng Tiền. Tôi đã không nhầm khi nhờ cậy trung tâm L’Espace và giám đốc Patrick Michel.

Và liên tiếp sau đó, năm nào chúng tôi cũng nhờ L’Espace tạo điều kiện cho nhóm Cánh Buồm tiếp xúc với xã hội: sau Hiểu Trẻ em–Dạy Trẻ em (2009), là các Hội thảo Chào Lớp Một (2010), Tự học–Tự giáo dục (2011), Em biết cách học (2012), Cánh buồm ra khơi–Thời đại Internet (2013), Cao hơn xa hơn và dễ tự học hơn (2014), Hành trình trí tuệ–Từ mầm non đến lớp 9 (2016), và các cuộc hội thảo tiếp tục tìm hiểu trẻ em qua các tác phẩm của Jean Piaget, Howard Gardner (2014, 2015, 2016, 2017), và gần đây nhất ngày 16 tháng 12 năm 2017 là Hội thảo Hành trình 8 năm Cánh Buồm.

Tôi còn nhớ, mở đầu bản báo cáo ngày 27 tháng 9 năm 2010 giới thiệu sáu cuốn sách Lớp 1 Cánh Buồm, tôi đã viết như sau:

Lý ra bài nói này nên dùng tiếng Pháp để được trực tiếp ngỏ lời cám ơn ông giám đốc Trung tâm Văn hóa Pháp tại Hà Nội Patrick Michel để tấm lòng người chịu ơn được diễn đạt dễ hiểu không qua phiên dịch. Tiếc rằng chúng tôi không đủ chữ nghĩa để làm công việc đó. Song diễn đạt tình cảm của mình bằng tiếng mẹ đẻ cũng là điều hay, nó giống như khi mỗi chúng ta gọi mẹ, thì không bao giờ chúng ta cần phiên dịch hết!  

Ông Patrick Michel không chỉ “hợp tác văn hóa” mà ông còn hướng dẫn công việc cho tôi nữa. Năm 2012, sau hội thảo Em biết cách học giới thiêu bộ sách Tiểu học Tiếng Việt Văn Cánh Buồm, ông Patrick Michel bảo tôi: “Tại sao ông cứ bó mình lại ở thủ đô? Sao không vào thành phố Hồ Chí Minh giới thiệu sách?”  Nhìn vẻ ngần ngừ của tôi, ông nhỏ nhẹ nói tiếp “Tôi sẽ chi tiền vé máy bay cho nhóm Cánh Buồm, tôi sẽ viết thư cho IDECAF để mở Hội thảo tại Viện này”.

Vào đến thành phố Hồ Chí Minh và được ông viện trưởng IDECAF Nhật Quang tiếp, mới thấy hết giá trị của lá thư do Hà Nội giới thiệu. Ông Nhật Quang tiếp tôi trước ngày Hội thảo. Ông nói: “Viện IDECAF thuộc Sở Ngoại vụ chứ không thuộc Sứ quán Pháp. Viện chúng tôi phải tự lo thu chi, nên hội trường xưa nay chỉ cho thuê chứ không cho mượn. Nhưng thư của ông giám đốc Trung tâm Văn hóa Pháp viết về nhóm thiện nguyện của ông rất cảm động. Chúng tôi có nhiệm vụ giúp nhóm Cánh Buồm… Nhờ ông chuyển cả nhóm là tôi mời toàn thể thành viên Cánh Buồm sáng mai đến Viện chúng tôi ăn sáng, điểm tâm theo kiểu Pháp, sau đó cùng vào hội thảo…”

“Điểm tâm kiểu Pháp” chẳng biết có no hơn kiểu ta, chỉ biết là Hội thảo kéo dài quá trưa, không ai mệt!

Sau đợt đi Nam về, ông Patrick Michel còn dạy tôi một việc nữa. Một hôm ông hỏi tôi “Ông có thấy là minh họa sách tiểu học của ông rất đẹp không?” Nghĩ bụng chắc là ông quan tâm đến họa sĩ, nên giới thiệu Hà Dũng Hiệp và Phương Hoa rất trịnh trọng. Nhưng ý của ông Patrick Michel thì khác: “Sao ông không triển lãm tranh minh họa đó?” “Triển lãm ở đâu?” “Thì còn ở đâu nữa? Tôi cho ông mượn sảnh thư viện L’Espace hai tuần.” À… à… nhưng mà …” “Lại chuyện không có tiền chứ gì? Ông bảo họa sĩ của ông in ra rồi chúng tôi thanh toán. Được không?”

Petit pot – tạm biệt nhưng còn mãi

Ông Patrick Michel từ biệt Việt Nam thật giản dị.

Cô Minh Nguyệt trợ lý gửi cho nhóm Cánh Buồm lá thư của ông Patrick Michel muốn mời cả nhóm đến cơ quan cùng chia nhau le petit pot de l’Espace.

Đến đây lại cần nói thêm về cô Minh Nguyệt, người phụ nữ Việt Nam giản dị và chu đáo mà tôi quen qua công việc “hợp tác văn hóa Pháp-Việt” mà với nhóm Cánh Buồm thực chất là “bên hưởng lợi từ hợp tác văn hóa Pháp-Việt”.

Nhóm Cánh Buồm đã đến chia nhau le petit pot với các bạn Pháp. Tôi dịch tên gọi bữa “tiệc nho nhỏ xinh xinh”, cái nồi đất xinh xinh huyền thoại của chàng Thạch Sanh xưa chắc cũng nóng hổi như cái petit pot của Trung tâm L’Espace.

Một cái nồi vô điều kiện. Như có lần Minh Nguyệt kể, cô hỏi ông Patrick Michel vì sao Cánh Buồm đề nghị gì ông cũng chấp thuận? Câu trả lời của Patrick Michel là “vì nó là Cánh Buồm”. Các giám đốc kế nhiệm Patrick Girard và Emmanuel Labrande đã tiếp tục xây dựng chiếc cầu mà người tiền nhiệm của họ đã đặt những viên gạch đầu tiên cho Cánh Buồm.

Hợp tác văn hóa giữa hai dân tộc Pháp và Việt qua trải nghiệm của tôi là sự gặp gỡ nhau của sự tinh tế mà không điệu bộ, sự giản dị mà không thô kệch, sự thiết thực mà không thực dụng, và dĩ nhiên là không lợi dụng.

Hợp tác văn hóa cần thiết và đẹp là vì thế.

GS. Phạm Toàn